Social commerce: πλατφόρμες και “dark patterns” (Case Study)
Ψώνια στα social χωρίς παγίδες
Εισαγωγή: Τι είναι το social commerce και γιατί μας αφορά
Το social commerce είναι η σύγκλιση των social media με το online shopping. Σε αντίθεση με το κλασικό e-commerce (όπου ψωνίζουμε από ένα ανεξάρτητο website ή app), το social commerce επιτρέπει αγορές μέσα από τις ίδιες τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να δει ένα προϊόν στο Instagram ή στο TikTok και να το αγοράσει επί τόπου, χωρίς να βγει από την εφαρμογή. Αυτό δημιουργεί μια απρόσκοπτη εμπειρία: η πλατφόρμα “φέρνει το κατάστημα στον πελάτη” μειώνοντας τα βήματα μέχρι την ολοκλήρωση της αγοράς. Το αποτέλεσμα είναι λιγότερες ευκαιρίες να αλλάξει γνώμη ο χρήστης και περισσότερες αυθόρμητες αγορές.
Σήμερα, το social commerce δεν είναι απλώς μια τάση – είναι ήδη μια αγορά αξίας τρισεκατομμυρίων. Οι ερευνητές προβλέπουν ότι οι πωλήσεις μέσω social media θα διπλασιαστούν παγκοσμίως από $570 δισ. το 2023 σε πάνω από $1 τρις μέχρι το 2028. Ιδιαίτερα οι νεότερες γενιές οδηγούν αυτήν την αλλαγή: περίπου 1 στους 3 καταναλωτές ανακαλύπτει νέα προϊόντα μέσω social media, με το ποσοστό αυτό να φτάνει το 60% στους Gen Z όταν πρόκειται για αγορές επηρεασμένες από influencers. Αυτό σημαίνει ότι όλοι εμείς οι χρήστες 18–45 που περνάμε χρόνο σε Instagram, TikTok, YouTube, Facebook κλπ. είμαστε ήδη μέρος αυτής της νέας μορφής αγορών – είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι. Είναι λοιπόν σημαντικό να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί το social commerce και πού να προσέχουμε ώστε να προστατευτούμε ως καταναλωτές.
Social Commerce vs. Παραδοσιακό E-commerce: Ποια η διαφορά;
Παρότι το social commerce ανήκει στην οικογένεια του ηλεκτρονικού εμπορίου, διαφέρει ουσιαστικά από το κλασικό e-commerce σε μερικά βασικά σημεία:
Ενσωματωμένη εμπειρία αγοράς: Στο παραδοσιακό e-commerce, οι διαφημίσεις ή οι αναρτήσεις στα social media είναι απλώς δίοδοι που μας στέλνουν σε ένα ξεχωριστό online κατάστημα (ιστοσελίδα ή app) για να αγοράσουμε. Αντίθετα, στο social commerce η αγορά γίνεται επί τόπου χωρίς ανακατεύθυνση. Για παράδειγμα, στο Instagram μπορείτε να πατήσετε σε ένα tag προϊόντος και να το αγοράσετε μέσα στο Instagram, ή στο TikTok να δείτε ένα live και να πατήσετε “Buy” χωρίς να φύγετε από το βίντεο. Αυτό μειώνει την τριβή και κάνει την αγορά πολύ πιο εύκολη και γρήγορη.
Κοινωνική διάσταση & ανακάλυψη: Το social commerce εκμεταλλεύεται τη φύση των social media που είναι διαδραστική και κοινωνική. Οι φίλοι, οι influencers και οι κοινοποιήσεις παίζουν ρόλο στην ανακάλυψη προϊόντων. Στο κλασικό e-shop μπαίνεις με στόχο να ψωνίσεις κάτι συγκεκριμένο· στα social media όμως, μπορεί να πέσεις “τυχαία” πάνω σε ένα προϊόν μέσω ενός βίντεο, μιας ιστορίας ή μιας ανάρτησης. (Χαρακτηριστικό είναι το φαινόμενο “TikTok made me buy it” – «το TikTok με έκανε να το αγοράσω» – που υποδηλώνει πώς viral βίντεο ωθούν μαζικά κόσμο σε αγορές που δεν σχεδίαζαν). Η διαδικασία θυμίζει περισσότερο window shopping με παρέα, παρά στοχευμένη επίσκεψη σε κατάστημα.
Αμεσότητα και ψυχολογία της στιγμής: Επειδή όλα συμβαίνουν μέσα στην πλατφόρμα, το social commerce χτυπάει πολύ στο συναίσθημα της στιγμής. Βλέπεις κάτι ωραίο σε ένα post, με δύο taps το έχεις παραγγείλει – χωρίς χρόνο να το σκεφτείς πολύ. Επιπλέον, επειδή η εμπειρία είναι φτιαγμένη για κινητά (mobile-first), είναι τόσο εύκολη όσο ένα like. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αγορές σε social περιβάλλον ευνοούν τις αυθόρμητες αγορές (impulse buys) πολύ περισσότερο από ένα τυπικό e-shop.
Γιατί μας νοιάζει αυτή η διαφορά; Επειδή η άνεση και η ταχύτητα που προσφέρει το social commerce είναι δίκοπο μαχαίρι: από τη μία μας βολεύει, από την άλλη μας κάνει πιο ευάλωτους σε παρορμητικές ή ακόμη και χειραγωγούμενες αποφάσεις. Εκεί έρχονται στο προσκήνιο οι λεγόμενες πρακτικές “dark patterns” – τις οποίες θα εξηγήσουμε σε λίγο. Πρώτα όμως, ας δούμε ποιες είναι οι βασικές πλατφόρμες social commerce και πώς λειτουργούν.
Βασικές πλατφόρμες social commerce και πώς λειτουργούν
Πλέον σχεδόν κάθε μεγάλο κοινωνικό δίκτυο ενσωματώνει δυνατότητες αγορών. Ακολουθεί μια γρήγορη επισκόπηση των βασικών πλατφορμών social commerce, δηλαδή πού μπορείτε να ψωνίσετε χωρίς να φύγετε από την εφαρμογή:
Instagram Shopping (και Drops)
Το Instagram έχει εξελιχθεί ίσως στην πιο ισχυρή social commerce πλατφόρμα. Με πάνω από 1 δισεκατομμύριο χρήστες και το 83% των χρηστών να το χρησιμοποιούν για να ανακαλύψουν νέα προϊόντα, δεν είναι περίεργο που οι αγορές μέσα από το Instagram έχουν γίνει κοινός τόπος.
Instagram Shops: Οι επιχειρήσεις μπορούν να στήσουν μια βιτρίνα καταστήματος στο Instagram συνδέοντας τον κατάλογο προϊόντων τους (μέσω Facebook Shop/Commerce Manager). Οι χρήστες βλέπουν ένα εικονίδιο “Shop” στο προφίλ της επιχείρησης ή ένα τάμπ “Shop” στην εφαρμογή όπου μπορούν να σερφάρουν προϊόντα. Κάθε προϊόν μπορεί να έχει ετικέτα (tag) σε posts και Stories: αν βλέπετε μια φωτογραφία με ρούχα, μπορείτε να πατήσετε πάνω στην ετικέτα του ρούχου και να δείτε τιμή, λεπτομέρειες και να το βάλετε στο καλάθι. Η αγορά μπορεί να ολοκληρωθεί με ενσωματωμένο checkout (διαθέσιμο σε ορισμένες χώρες) ή να σας πάει στο σχετικό e-shop για πληρωμή.
Instagram Drops: Πρόκειται για μια ειδική λειτουργία που σχεδιάστηκε για limited-edition κυκλοφορίες προϊόντων, δημιουργώντας hype. Οι “Drops” εμφανίζονταν σε ξεχωριστή ενότητα στο Instagram Shop tab, όπου οι χρήστες μπορούσαν να δουν προαναγγελίες προϊόντων που θα λανσαριστούν σε συγκεκριμένη ημερομηνία/ώρα και να ορίσουν υπενθύμιση για να μην τα χάσουν. Αυτό επέτρεπε σε brands (ειδικά σε τομείς όπως η μόδα, τα sneakers, καλλυντικά κλπ.) να κάνουν buzz marketing: λίγες μέρες πριν έβγαινε το προϊόν, οι followers μπορούσαν να το βάλουν στη wishlist και να λάβουν ειδοποίηση μόλις γίνει διαθέσιμο. Συνήθως αυτά τα “drops” εξαντλούνται γρήγορα, δίνοντας την αίσθηση του σπάνιου και αποκλειστικού. (Σημείωση: Η λειτουργία Drops του Instagram εισήχθη το 2019-2020 και πολλές μεγάλες μάρκες την αξιοποίησαν για συλλεκτικές κυκλοφορίες. Πρόσφατα το Instagram φαίνεται να μεταβάλλει αυτές τις δυνατότητες, αλλά η ιδέα των “limited drops” παραμένει δημοφιλής πρακτική για δημιουργία τεχνητής ζήτησης.)
Παράδειγμα οθόνης “Instagram Drops”: Σε ειδική ενότητα της εφαρμογής εμφανίζονται επερχόμενες κυκλοφορίες (π.χ. νέα καλλυντικά), με ημερομηνία λανσαρίσματος και κουμπί “Set Reminder” για να ειδοποιηθεί ο χρήστης την ώρα της διάθεσης.
Live Shopping: Το Instagram επίσης επέτρεπε ζωντανές μεταδόσεις (live) όπου οι δημιουργοί ή brands μπορούσαν να προωθούν προϊόντα και οι θεατές να αγοράζουν απευθείας από το live (με κουμπιά “Purchase” στην οθόνη). Αυτό ήταν μέρος της συνολικής τάσης για live commerce που θα δούμε και στο YouTube/Facebook.
Facebook Shops & Marketplace
Το Facebook (συμπεριλαμβανομένου του Marketplace) ήταν από τα πρώτα κοινωνικά δίκτυα που υποστήριξαν αγορές εντός πλατφόρμας. Από το 2020 λάνσαρε επίσημα τα Facebook Shops – μια δυνατότητα για μικρομεσαίες επιχειρήσεις να στήσουν δωρεάν το δικό τους online κατάστημα μέσα στο Facebook. Μπορεί κανείς να περιηγηθεί σε μια σελίδα επιχείρησης και να δει όλα τα προϊόντα, να τα αποθηκεύσει ή να τα αγοράσει. Το Facebook Shop συνδέεται εύκολα με το Instagram Shop (καθώς ανήκουν στον ίδιο όμιλο).
Επιπλέον, στο Facebook Marketplace οι χρήστες μεταξύ τους πουλούν και αγοράζουν αντικείμενα (συχνά μεταχειρισμένα). Δεν είναι ακριβώς “αγορά με ένα κλικ” αφού συνήθως οι συναλλαγές κανονίζονται μεταξύ αγοραστή-πωλητή, αλλά είναι κομμάτι του κοινωνικού εμπορίου καθώς γίνεται εντός του κοινωνικού δικτύου.
Facebook Live Shopping: Το Facebook έχει ενσωματώσει και το στοιχείο του live commerce. Δηλαδή, μια σελίδα μπορεί να κάνει Live Video επίδειξη προϊόντων και να προσθέτει ετικέτες προϊόντων στο βίντεο. Οι θεατές βλέπουν κουμπιά για αυτά τα προϊόντα και μπορούν να πατήσουν να τα αγοράσουν επί τόπου (από το Facebook Shop ή να οδηγηθούν στο site). Για παράδειγμα, η Facebook έχει οργανώσει events όπως τα “Live Shopping Fridays” όπου brands έκαναν live demo προϊόντων και το κοινό αγόραζε σε πραγματικό χρόνο. Η εμπειρία θυμίζει τηλεόραση teleshopping, αλλά με διαδραστικότητα και δυνατότητα άμεσης αγοράς. Μάλιστα, δίνεται η ευκαιρία στους εμπόρους να απαντούν σε ερωτήσεις μέσω Messenger κατά τη διάρκεια της ζωντανής παρουσίασης, σαν μια ψηφιακή έκδοση τηλεπωλήσεων.
TikTok Shop
Το TikTok είναι νεοεισερχόμενο στο social commerce, αλλά εξελίσσεται ραγδαία. Ξεκίνησε σαν εφαρμογή σύντομων βίντεο, όμως πλέον έχει προσθέσει πλήρεις δυνατότητες e-commerce. Η φράση “TikTok made me buy it” έγινε διάσημη πριν καν λανσαριστεί επίσημα το TikTok Shop, υποδεικνύοντας πόσο ισχυρή επιρροή είχε η πλατφόρμα στις αγοραστικές μας αποφάσεις ήδη από το 2020.
Shoppable videos: Αρχικά, το TikTok πειραματίστηκε με διαφημίσεις προϊόντων στο feed (τα λεγόμενα In-Feed Ads) που εμφανίζονταν σαν κανονικά TikTok βίντεο, με ένα κουμπί “Shop Now”. Πατώντας το, ο χρήστης μεταφερόταν σε σελίδα προϊόντος ή στο e-shop του εμπόρου.
TikTok Shop & Tab: Πρόσφατα όμως, το TikTok προχώρησε παραπέρα λανσάροντας το TikTok Shop. Αυτό επιτρέπει σε επιχειρήσεις να φτιάξουν βιτρίνα μέσα στο προφίλ τους (ένα ειδικό Shop tab), όπου συγχρονίζουν τον κατάλογο προϊόντων τους και οι χρήστες μπορούν να αγοράσουν χωρίς να φύγουν από το app. Το TikTok Shop είναι ιδιαίτερα δημοφιλές σε αγορές της Ασίας και επεκτείνεται και στη Δύση, φέρνοντας το μοντέλο του livestream shopping.
Livestream shopping & Influencers: To TikTok έχει κάνει το live shopping κεντρικό στοιχείο. Δηλαδή, influencer ή έμπορος ξεκινά ένα live stream όπου παρουσιάζει προϊόντα (σαν ζωντανό review/παρουσίαση). Στην οθόνη υπάρχει συχνά ένα ενοποιημένο καλάθι ή εικονίδια προϊόντων όπου οι θεατές μπορούν κατευθείαν να παραγγείλουν. Οι θεατές μπορούν να συνεχίσουν να βλέπουν το live ενώ παράλληλα ολοκληρώνουν την αγορά με λίγα taps. Αυτό το κλειστό οικοσύστημα, όπου από την ανακάλυψη μέχρι το checkout όλα γίνονται στο TikTok, έχει οδηγήσει σε εντυπωσιακές πωλήσεις – ειδικά όταν συνδυάζεται με τη δημιουργία FOMO (φόβου ότι θα χάσεις την ευκαιρία). Συχνά, γίνονται προσφορές για περιορισμένο χρόνο στο live, κουπόνια που ισχύουν μόνο για τη διάρκεια του stream, ή παρουσιάζονται προϊόντα που είναι αποκλειστικά διαθέσιμα στο TikTok. Αυτό ωθεί τον κόσμο να αγοράσει ακαριαία “πριν τελειώσει η προσφορά”. (Περισσότερα πάνω σε αυτή την τακτική στα case studies παρακάτω.)
Pinterest Shopping
Το Pinterest παραμένει περισσότερο ιδέα/έμπνευση παρά προορισμός αγοράς, όμως έχει ενσωματώσει εδώ και χρόνια λειτουργίες social commerce. Στο Pinterest πολλοί χρήστες ψάχνουν για ιδέες (μόδα, διακόσμηση, DIY, κ.ά.) και έτσι η πλατφόρμα δίνει τη δυνατότητα σε brands να δημιουργήσουν Product Pins – δηλαδή pins (εικόνες) με ενημερωμένες πληροφορίες προϊόντος (τιμή, διαθεσιμότητα). Αν σας ενδιαφέρει κάτι, μπορείτε να το αποθηκεύσετε στον πίνακά σας ή να πατήσετε για να δείτε περισσότερα και να αγοράσετε.
Στην πράξη, όταν ο χρήστης πατήσει ένα Product Pin, τυπικά οδηγείται στη σελίδα προϊόντος στο site του brand (εκτός αν υπάρχει ολοκλήρωση αγοράς εντός Pinterest σε ορισμένες περιπτώσεις/αγορές). Πάντως, το Pinterest λειτουργεί σαν βιτρίνα βιτρινών: ένας χώρος που ευνοεί την ανακάλυψη προϊόντων (ιδίως από μικρότερα brands που ανεβάζουν ωραίο περιεχόμενο), και μετά σε διευκολύνει να πας να τα αγοράσεις με λίγα κλικ. Δεν έχει τόσο το άμεσο “1-click buy” μέσα στην πλατφόρμα όσο το Instagram ή το TikTok, αλλά παίζει μεγάλο ρόλο στο στάδιο της έμπνευσης/αναζήτησης.
YouTube Live Shopping
Το YouTube παραδοσιακά ήταν για βίντεο περιεχομένου, όμως και αυτό μπαίνει δυναμικά στο social commerce μέσω κυρίως των ζωντανών αγορών (live shopping). Η ιδέα είναι ότι πολλοί YouTubers ήδη προτείνουν προϊόντα (τεχνολογίας, ομορφιάς, μόδας κ.λπ.) στα βίντεό τους, και το κοινό εμπιστεύεται αυτές τις προτάσεις – οπότε γιατί να μην μπορούν να αγοράσουν απευθείας από το βίντεο;
Shoppable livestreams: Το YouTube έχει λανσάρει εργαλεία που επιτρέπουν στους δημιουργούς να κάνουν ζωντανά stream με δυνατότητα αγοράς. Ο δημιουργός συνδέει ένα e-shop ή κατάστημα (π.χ. μέσω συνεργασίας με Shopify) στο κανάλι του, “προσθέτει tag” προϊόντα που θα παρουσιάσει, και όταν κάνει live μπορεί να εμφανίζει καρτέλες προϊόντων στην οθόνη. Οι θεατές βλέπουν αυτά τα προϊόντα, μπορούν να κάνουν κλικ, να μάθουν πληροφορίες και να τα αγοράσουν επί τόπου (μέσω YouTube checkout ή μεταφορά σε site, ανάλογα την περίπτωση) χωρίς να σταματήσει το live βίντεο. Για παράδειγμα, το 2021 το YouTube διοργάνωσε ένα event “Holiday Stream and Shop” όπου δημοφιλείς YouTubers (Merrell Twins, Gordon Ramsay, Simply Nailogical, κ.ά.) έκαναν ζωντανές εκπομπές με αποκλειστικά νέα προϊόντα, εκπτώσεις και δώρα διαθέσιμα μόνο εκείνη την εβδομάδα στις live αγορές. Ήταν σαν ένα ψηφιακό εμπορικό event που συνδύαζε ψυχαγωγία και αγορές.
Βίντεο & Shorts με tags: Εκτός από τα live, το YouTube έχει αρχίσει να επιτρέπει και σε κανονικά βίντεο (on-demand, αλλά και στα σύντομα Shorts) να έχουν ετικέτες προϊόντων. Δηλαδή, κάτω από ένα βίντεο παρουσίασης μακιγιάζ, μπορεί να εμφανίζεται μια λίστα των προϊόντων που χρησιμοποιούνται με link αγοράς. Αυτό ακόμα εξελίσσεται, αλλά δείχνει προς την κατεύθυνση όπου το YouTube γίνεται και αυτό πλατφόρμα αγορών.
Όπως βλέπουμε, κάθε πλατφόρμα έχει τους δικούς της τρόπους να μας βάλει σε διαδικασία αγορών ενώ διασκεδάζουμε ή αλληλεπιδρούμε. Αυτός ο “εφησυχασμός” (σκρολάρω αμέριμνος/η και ξαφνικά βρίσκομαι με ένα προϊόν στο καλάθι) είναι γόνιμο έδαφος για κάποιες όχι και τόσο ηθικές πρακτικές. Στην επόμενη ενότητα θα δούμε τις πιο συνηθισμένες παραπλανητικές τακτικές – τα περίφημα dark patterns – που εμφανίζονται συχνά στο social commerce.
Σκοτεινές πρακτικές (dark patterns) στο social commerce
Τι εννοούμε “dark patterns”; Είναι ένας όρος στην εμπειρία χρήστη (UX) που περιγράφει σχεδιαστικά “τρικ” τα οποία σκοπίμως μας παραπλανούν ή μας ωθούν να κάνουμε επιλογές που εξυπηρετούν την εταιρία, όχι απαραίτητα εμάς. Με απλά λόγια, είναι όταν ένα app/website σου τη φέρνει ύπουλα – π.χ. εμφανίζει ψευδείς πληροφορίες, κρύβει σημαντικές λεπτομέρειες, σε πιέζει χρονικά ή δυσκολεύει την έξοδό σου – ώστε να σε κάνει να αγοράσεις κάτι ή να δώσεις δεδομένα χωρίς να το πολυσκεφτείς.
Οι πρακτικές αυτές συναντώνται παντού στο διαδίκτυο, αλλά ειδικά στο online shopping έχουν γίνει ιδιαίτερα ύπουλες. Μάλιστα, πρόσφατη μελέτη ερευνητών σε ~11.000 ιστοσελίδες καταστημάτων βρήκε ότι πάνω από 11% αυτών χρησιμοποιούσαν κάποιου είδους dark pattern, και μάλιστα όσο πιο δημοφιλής το site τόσο πιθανότερο να έχει τέτοια “κολπάκια”. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μια έρευνα του 2022 έδειξε ότι σχεδόν το 97% των δημοφιλών ιστότοπων και εφαρμογών που χρησιμοποιούν οι καταναλωτές στην ΕΕ εφαρμόζουν τουλάχιστον ένα dark pattern. Οι ευρωπαϊκές αρχές πραγματοποίησαν έλεγχο (sweep) σε 399 ηλεκτρονικά καταστήματα και εντόπισαν παραπλανητικές πρακτικές στο 37% εξ αυτών – πολλές εκ των οποίων πιθανώς παραβιάζουν την νομοθεσία περί αθέμιτων εμπορικών πρακτικών. Με άλλα λόγια, οι περισσότερες online αγορές που κάνουμε εκτίθενται σε τέτοιες τεχνικές. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να γνωρίζουμε να τις ξεχωρίζουμε.
Ας δούμε λοιπόν ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες τακτικές dark patterns στο πλαίσιο του social commerce (και γενικά στο online shopping) και πώς εμφανίζονται:
Ψευδής έλλειψη αποθέματος (Fake scarcity): Σας έχει τύχει να δείτε μηνύματα του τύπου “Μόνο 3 έμειναν σε απόθεμα!” ή “Άλλοι 50 χρήστες το βλέπουν αυτή τη στιγμή!” δίπλα σε ένα προϊόν; Πρόκειται για κλασικό κόλπο που εκμεταλλεύεται το λεγόμενο scarcity bias – την τάση μας να δίνουμε μεγαλύτερη αξία σε κάτι που φαίνεται να ξεμένει. Σε αρκετές περιπτώσεις αυτές οι ενδείξεις είναι υπερβολικές ή και εντελώς ψευδείς. Ερευνητές διαπίστωσαν ότι σε ορισμένα sites μόδας, τα μηνύματα “low stock” δεν αντιστοιχούσαν σε πραγματικό απόθεμα, ενώ σε 16 sites τα νούμερα ήταν τελείως κατασκευασμένα, μειώνονταν μάλιστα με χρονόμετρο σε προκαθορισμένο μοτίβο!. Παρομοίως, πλατφόρμες όπως η Etsy εμφανίζουν “πόσοι το έχουν ήδη στο καλάθι” – μπορεί να είναι χρήσιμο αν είναι αληθινό, αλλά είναι πολύ εύκολο να παραποιηθεί ψηφιακά και να μας δημιουργήσει την εντύπωση ότι “όλοι το αγοράζουν, αύριο δεν θα υπάρχει”. Στο social commerce, οι ψεύτικες ενδείξεις έλλειψης αποθέματος μπορεί να εμφανιστούν σε live βίντεο (“παιδιά, τελευταία κομμάτια!”) ή σε προϊόντα που υποτίθεται ότι “γίνονται ανάρπαστα”. Να θυμάστε: αν ένα μήνυμα δεν αναφέρει συγκεκριμένο νούμερο ή στοιχείο (π.χ. “χαμηλό απόθεμα” χωρίς αριθμό κομματιών, ή “100 άτομα βλέπουν το προϊόν” χωρίς προφανή λόγο), κρατήστε μικρό καλάθι. Μπορεί να είναι απλώς κώδικάς που παίζει με την ψυχολογία σας.
Τεχνητή αίσθηση επείγοντος (Artificial urgency): Αυτό το κόλπο το βλέπουμε παντού – από ιστοσελίδες ξενοδοχείων μέχρι flash sales σε social apps. Είναι τα περιβόητα ρολόγια με αντίστροφη μέτρηση, οι ένδειξεις “Η προσφορά λήγει σε 5 λεπτά!” ή “Μέχρι τα μεσάνυχτα”. Βεβαίως, κάποιες προσφορές όντως λήγουν, όμως πολλά χρονόμετρα είναι τελείως πλασματικά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εντόπισε δεκάδες ιστοσελίδες που χρησιμοποιούσαν fake countdown timers: είτε μηδένιζαν και ξανάρχιζαν μόλις έληγαν, είτε μετά τη λήξη η “προσφορά” συνεχιζόταν κανονικά διαθέσιμη. Ο σκοπός είναι προφανής: να σας πανικοβάλουν ελαφρώς ώστε να αγοράσετε τώρα χωρίς δεύτερη σκέψη (“αφού λήγει όπου να ‘ναι!”). Στο περιβάλλον των social media, αυτή η τεχνητή βιασύνη εμφανίζεται συχνά σε Live streams (“Μόνο για τα επόμενα 10 λεπτά έκπτωση 50%! ⏳”), σε ιστορίες/Stories με δημοσκοπήσεις (“να το πάρω, ναι ή όχι; Βιαστείτε!”) ή σε διαφημίσεις που διακηρύσσουν περιορισμένο χρόνο. Να είστε ιδιαίτερα προσεκτικοί με χρονόμετρα και claims «τελευταία ευκαιρία» – ελέγξτε αν όντως η τιμή αλλάζει μετά. Αν δείτε ότι η “έκπτωση” παραμένει και μετά την αντίστροφη μέτρηση, έχετε επιβεβαιώσει ότι πρόκειται για dark pattern. Επίσης, να θυμάστε ότι πολλές πλατφόρμες έχουν κανόνες: π.χ. το Facebook/Instagram απαγορεύει ρητά να διαφημίζεις ψευδή λήξη προσφοράς. Αν εντοπίσετε τέτοιο περιστατικό, μπορείτε να το αναφέρετε.
Κρυφό ή δυσδιάκριτο κόστος (Hidden costs): Ένα από τα πιο εκνευριστικά (και συνηθισμένα) τρικ: όλα φαίνονται καλά καθώς ψωνίζετε, και στο τελικό στάδιο πληρωμής ανακαλύπτετε “έξτρα” που δεν είχαν εμφανιστεί. Π.χ. τσιμπημένα μεταφορικά που εμφανίζονται μόνο στο checkout, κάποιο “τέλος εξυπηρέτησης” ή φόρος που δεν ήταν ξεκάθαρος από πριν, κλπ. Αυτού του είδους οι κρυμμένες χρεώσεις δουλεύουν βάσει μιας απλής λογικής: όταν πια έχετε επενδύσει χρόνο να διαλέξετε προϊόν, να δώσετε στοιχεία, κλπ., είστε ψυχολογικά δεσμευμένοι και πιο απρόθυμοι να ακυρώσετε τη συναλλαγή ακόμη κι αν προκύψει ένα μικρό σοκ τιμής στο τέλος. Πολλά e-shops το εκμεταλλεύονται εμφανίζοντας π.χ. τα μεταφορικά τελευταίο βήμα – ή σε μικροσκοπικά γράμματα νωρίτερα. Σε έναν έλεγχο, 70 ιστοσελίδες από τις 399 που εξέτασαν οι αρχές βρέθηκαν να κρύβουν σημαντικές πληροφορίες ή να τις κάνουν λιγότερο ορατές, όπως λεπτομέρειες για το κόστος αποστολής, την πραγματική σύνθεση ενός προϊόντος ή το ότι υπάρχει φθηνότερη επιλογή διαθέσιμη. Στο social commerce, αυτό μπορεί να εμφανιστεί όταν π.χ. σε ένα Instagram Checkout δεν εμφανίζονται τα μεταφορικά μέχρι την προτελευταία οθόνη, ή σε ένα post βλέπετε τιμή “10€“ αλλά δεν αναφέρεται ότι δεν περιλαμβάνει 5€ shipping. Πώς να το αντιμετωπίσετε: Πάντα μα πάντα να κάνετε διπλό έλεγχο στο τελικό ποσό πριν πατήσετε πληρωμή. Αναζητήστε τυχόν αστερίσκους (*) δίπλα σε τιμές (σημάδι ότι υπάρχει υποσημείωση). Ρωτήστε τον πωλητή (σε marketplace) για όλα τα κόστη. Εάν δείτε ότι κάποιος πάει να περάσει κρυφά μια χρέωση, αναγνωρίστε το ως red flag. Ακόμη κι αν τελικά πάρετε το προϊόν, θα ξέρετε ότι η πρακτική τους ήταν παραπλανητική.
Δύσκολη ακύρωση ή επιστροφή (Roach motel): Ένα γνώριμο μοτίβο: το να γραφτείς ή να αγοράσεις κάτι είναι πανεύκολο· το να το ακυρώσεις ή να το επιστρέψεις είναι Γολγοθάς. Στην ορολογία των dark patterns αυτό λέγεται και “roach motel” (κατσαριδο-παγίδα): μπαίνεις εύκολα, βγαίνεις δύσκολα. Σκεφτείτε συνδρομές που απαιτούν “στείλτε fax για ακύρωση” ή e-shops που κρύβουν το κουμπί διαγραφής λογαριασμού βαθιά στα settings. Ένα παράδειγμα: η FTC (η αμερικανική επιτροπή εμπορίου) κατηγόρησε εκπαιδευτική πλατφόρμα γιατί υποσχόταν “Εύκολη Ακύρωση”, όμως στην πράξη οι χρήστες έπρεπε να περάσουν από μια δαιδαλώδη, κρυφή διαδικασία για να διακόψουν τη συνδρομή. Στο social commerce, αυτό μπορεί να σημαίνει: μια αγορά μέσω Instagram/TikTok που δεν είναι ξεκάθαρο πώς ακυρώνεται αν αλλάξετε γνώμη μέσα στα 14 ημέρες, ή ένα προϊόν που έρχεται με “εγγύηση επιστροφής” αλλά ο πωλητής στο Facebook δεν απαντά ποτέ στα μηνύματα σας όταν ζητάτε refund. Μπορεί επίσης να σημαίνει μηχανισμοί που σας χρεώνουν επαναλαμβανόμενα (subscription traps) ενώ εσείς νομίζατε ότι κάνατε μία αγορά. Να είστε επιφυλακτικοί όταν δείτε όρους όπως “επαναλαμβανόμενη χρέωση” με μικρά γράμματα ή αν δεν βρίσκεται εύκολα πληροφορία για την πολιτική επιστροφών. Οι ρυθμιστικές αρχές θεωρούν τις υπερβολικές δυσκολίες στην ακύρωση μορφή αθέμιτης πρακτικής – στις ΗΠΑ η FTC ξεκαθαρίζει ότι θα κυνηγά τους εμπόρους που παγιδεύουν καταναλωτές σε συνδρομές ή κάνουν την έξοδο λαβύρινθο. Στην ΕΕ, το δικαίωμα υπαναχώρησης 14 ημερών είναι θεσπισμένο διά νόμου για online αγορές∙ αν κάποιος το κάνει περίπλοκο επίτηδες, ενδέχεται να παραβιάζει την νομοθεσία. Συμβουλή: Πριν αγοράσετε, ελέγξτε αν αναφέρονται ξεκάθαρα “Πώς μπορώ να ακυρώσω/επιστρέψω;”. Αν όχι, είναι ανησυχητικό σημάδι. Αν ναι, κρατήστε screenshot των οδηγιών – σε περίπτωση που μετά “κάνουν τον Κινέζο”.
Ψεύτικες ειδοποιήσεις αγορών (Fake social proof): Έχετε δει εκείνα τα μικρά popup στο κάτω μέρος κάποιων sites που λένε “Η Μαρία από τη Θεσσαλονίκη μόλις αγόρασε το προϊόν Χ” ή “5 άτομα αγόρασαν εισιτήρια την τελευταία ώρα”; Αυτά λέγονται activity notifications και στοχεύουν να σας δημιουργήσουν μια αίσθηση ότι “Αφού αγοράζουν κι άλλοι, πάει να πει είναι καλό, ας πάρω κι εγώ”. Είναι μια μορφή κοινωνικής επιβεβαίωσης. Όταν είναι αληθινά, δεν υπάρχει πρόβλημα – όντως θυμίζουν την εικόνα ενός γεμάτου μαγαζιού στον “πραγματικό κόσμο”. Το πρόβλημα είναι ότι ψηφιακά μπορούν πολύ εύκολα να είναι μούφα. Υπάρχουν μάλιστα έτοιμα λογισμικά/plug-ins που προσφέρουν σε e-shops αυτά τα “Sales pop” μηνυματάκια και δίνουν επιλογή στους πωλητές να βάλουν ψευδο-τοποθεσίες και τυχαία ονόματα για παραγγελίες, ώστε να εμφανίζεται π.χ. “Η Alycia από το San Francisco αγόρασε πριν 4 λεπτά” ακόμα κι αν καμία Alycia δεν αγόρασε τίποτα. Πολλά καταστήματα το κάνουν αυτό διότι αυξάνει την εμπιστοσύνη του ανυποψίαστου πελάτη (“α αφού βλέπω κίνηση, δεν είναι απατεώνας”). Στο πλαίσιο του social commerce, τέτοια ψεύτικα social proof μπορεί να τα δείτε είτε ενσωματωμένα σε ιστοσελίδες που ανοίγουν μέσα από τις πλατφόρμες, είτε ακόμα και μέσα σε live chats – π.χ. σε ένα Facebook live sale μπορεί ο διοργανωτής να λέει “Α βλέπω πολλοί το παραγγείλατε ήδη!” χωρίς αυτό να ισχύει. Έρευνα του Princeton βρήκε ότι εκατοντάδες ιστότοποι χρησιμοποιούσαν αυτά τα notifications, και σε μερικούς ήταν 100% πλασματικά, γραμμένα ως κώδικας και όχι πραγματικά δεδομένα πελατών. Πώς να το καταλάβετε; Δύσκολο, εκτός κι αν είναι τεχνικά προφανές (π.χ. το popup βγαίνει σε χρονικά διαστήματα τόσο τακτά που κινεί υποψίες ή βλέπετε επαναλαμβανόμενα ονόματα). Γενικά, να παίρνετε αυτές τις “ζωντανές ενημερώσεις” με επιφύλαξη. Δεν σημαίνει ότι επειδή “35 άτομα κοιτάνε τώρα αυτό το προϊόν” πρέπει να αγχωθείτε. Μπορεί να είναι 35 instances ενός script που τρέχει... Σε κάθε περίπτωση, να βασίζεστε στη δική σας ανάγκη και έρευνα περισσότερο, παρά στο τι κάνουν οι “άλλοι” online – γιατί συχνά οι “άλλοι” είναι φαντάσματα.
Διαφημίσεις μεταμφιεσμένες σε περιεχόμενο: Στα social media ειδικά, ένα μεγάλο ζήτημα είναι όταν η διαφήμιση μοιάζει ακριβώς με κανονικό post ή με ανεξάρτητο άρθρο. Αυτό το βλέπουμε στο Facebook (sponsored posts που μοιάζουν με ειδήσεις), στη Google (search results που τα πρώτα είναι ads με μικροσκοπική σήμανση), αλλά και στους influencers (όταν δεν δηλώνουν ότι μια ανάρτηση είναι διαφήμιση). Η FTC στο report της για τα dark patterns το 2022 ανέφερε πρώτο-πρώτο αυτό το θέμα: διαφημίσεις που είναι σχεδιασμένες να φαίνονται σαν ανεξάρτητο, έγκυρο περιεχόμενο. Για παράδειγμα, υπήρξαν υποθέσεις όπου emails φαίνονταν ότι προέρχονται από CNN ή Fox News, αλλά ήταν τελικά πωλησιακά sites που απλώς παρίσταναν την ειδησεογραφία. Στον κόσμο των social, έχουμε τους influencers που ποστάρουν “Παιδιά τέλειο αυτό το προϊόν, άλλαξε τη ζωή μου!” χωρίς πουθενά να γράφουν ότι πληρώνονται για αυτό – κάτι που νομικά θεωρείται παραπλανητική εμπορική πρακτική και στην ΕΕ και στις ΗΠΑ. Μάλιστα, έλεγχος το 2023 σε 600 περίπου προφίλ “influencer” από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή βρήκε ότι σχεδόν 8 στους 10 έκαναν εμπορικές αναρτήσεις, αλλά μόλις το 20% εξ αυτών το δήλωνε συστηματικά ξεκάθαρα (με ετικέτα “Διαφήμιση” ή “Sponsored”). Οι υπόλοιποι είτε δεν το έλεγαν καθόλου, είτε το “έκρυβαν” πίσω από λέξεις σαν “συνεργασία” ή ευχαριστίες, ή το έγραφαν σε σημείο που ήθελε scroll για να φανεί. Αυτό σημαίνει ότι πολλοί καταναλωτές δεν αντιλαμβάνονται ότι βλέπουν μια πληρωμένη προώθηση, νομίζουν ότι ο blogger απλώς μοιράζεται την γνώμη του. Το ίδιο ισχύει και για διαφημίσεις προϊόντων που παρουσιάζονται μέσα στο feed: μπορεί να μην ξεχωρίζουν οπτικά από τα οργανικά posts. Πώς προστατεύεστε; Ελέγχετε για ενδείξεις όπως “Sponsored”, “Διαφήμιση”, “#ad”, “#συνεργασία” στις αναρτήσεις. Οι πλατφόρμες παρέχουν τρόπους σήμανσης – αν δεν βλέπετε τίποτα, κρατήστε μια μικρή επιφύλαξη για το πόσο αντικειμενική είναι η ανάρτηση. Επίσης, προσέξτε ειδικά άρθρα ή βίντεο που μοιάζουν ενημερωτικά αλλά οδηγούν επίμονα σε αγορά ενός συγκεκριμένου προϊόντος – αν δεν υπάρχει disclaimer, πιθανώς είναι advertorial. Οι ρυθμιστικές αρχές έχουν καταστήσει σαφές ότι το καμουφλάζ διαφήμισης είναι παράνομο (βάσει αθέμιτων πρακτικών). Στην πράξη όμως συμβαίνει, οπότε η εγρήγορση του καθενός είναι κλειδί.
Γιατί είναι σημαντικό να γνωρίζουμε όλα τα παραπάνω; Διότι τα dark patterns βασίζονται σε ψυχολογικά κόλπα (πίεση, παρόρμηση, σύγχυση) για να μας αποσπάσουν χρήματα ή δεδομένα χωρίς να το πολυκαταλάβουμε. Ενώ μπορεί κάποιο από αυτά τα τρικ μεμονωμένα να μοιάζει “μικρό κακό”, σωρευτικά μπορούν να οδηγήσουν τον καταναλωτή σε ανεπιθύμητες αγορές, οικονομική αιμορραγία ή να αισθανθεί εξαπατημένος. Επιπλέον, τέτοιες πρακτικές υπονομεύουν τον υγιή ανταγωνισμό: μια έντιμη επιχείρηση που δεν κάνει ψεύτικα κόλπα μπορεί να χάνει έδαφος από μια λιγότερο ηθική που τα χρησιμοποιεί. Γι’ αυτό αρχίζουν πλέον και οι ρυθμιστικές αρχές να παίρνουν μέτρα: Στην ΕΕ, ο νέος Digital Services Act (DSA) περιλαμβάνει ρητή απαγόρευση των “σκοτεινών μοτίβων” στα online interface (άρθρο 25) – δηλαδή απαγορεύεται πλατφόρμες να σχεδιάζουν υπηρεσίες που εξαπατούν ή πιέζουν δυσανάλογα τον χρήστη. Στις ΗΠΑ, η FTC έχει ξεκινήσει εδώ και 2-3 χρόνια να στοχοποιεί τα dark patterns ως αθέμιτες/απατηλές πρακτικές που εμπίπτουν στην νομοθεσία (Section 5 FTC Act) και δηλώνει ότι θα ασκεί διώξεις όπου χρειάζεται. Μάλιστα, σε πρόσφατη έκθεση ο διευθυντής του Γραφείου Προστασίας Καταναλωτή της FTC προειδοποίησε πως «αυτές οι παγίδες δεν θα γίνουν ανεκτές». Εν ολίγοις, υπάρχει πλέον διεθνώς επαγρύπνηση για αυτά τα θέματα.
Στην επόμενη ενότητα, θα δούμε μερικά συγκεκριμένα παραδείγματα (case studies) από δημοφιλείς πλατφόρμες social commerce και πώς εμφανίζονται αυτές οι πρακτικές στην πράξη – ώστε να τα αναγνωρίζετε πιο εύκολα.
Case Studies: Πώς εμφανίζονται στην πράξη τα dark patterns στο social commerce
Case 1: Live shopping στο TikTok – «Μόνο για 5 λεπτά, προλάβετε!»
Φανταστείτε ότι παρακολουθείτε ένα TikTok Live όπου μια influencer παρουσιάζει προϊόντα ομορφιάς. Η ροή είναι διασκεδαστική, χιλιάδες άτομα σχολιάζουν. Στη γωνία της οθόνης βλέπετε ένα χρονόμετρο να μετρά 5 λεπτά: “Flash sale: -30% για τα επόμενα 5:00 λεπτά!”. Η παρουσιάστρια μετρά αντίστροφα: “Παιδιά, 4 λεπτά έμειναν, και έχουν ήδη φύγει 120 τεμάχια! Βλέπω τα στοκ να πέφτουν, όποιος προλάβει!” λέει με ενθουσιασμό. Παράλληλα, κάθε λίγο πετάγεται ένα notification: “🔔 User123 αγόρασε το προϊόν X”, “🔔 2.5K sold in the last hour!”. Νιώθετε μια ανησυχία μήπως χάσετε την ευκαιρία – το λεγόμενο FOMO (Fear of Missing Out) σας χτυπάει κόκκινο. Πατάτε γρήγορα το κουμπί “Buy” που εμφανίζεται και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα ολοκληρώνετε την αγορά χωρίς να φύγετε από το live (το TikTok έχει φροντίσει για ανεμπόδιστο in-app checkout). Ούτε που προλάβατε να σκεφτείτε αν όντως χρειάζεστε αυτό το προϊόν.
Ας αναλύσουμε τι συνέβη: Το παραπάνω σενάριο συνδυάζει πολλά dark patterns μαζί – κάτι πολύ συνηθισμένο στα social commerce livestreams. Έχουμε το ψεύτικο urgency (το χρονόμετρο που πιθανώς θα ξαναρθεί ή η έκπτωση ίσως να ισχύει μόνιμα, αλλά παρουσιάζεται ως “τώρα ή ποτέ” προσφορά). Έχουμε το social proof/peer pressure (οι ειδοποιήσεις ότι “τόσοι άλλοι αγοράζουν”, που καλλιεργούν το κοπάδι-effect). Έχουμε και το scarcity cue (“τα αποθέματα πέφτουν, λίγα κομμάτια έμειναν!”) – που σε ένα τόσο μαζικό περιβάλλον είναι σχεδόν βέβαιο ότι είναι χειραγωγούμενο. Επίσης, η όλη ρύθμιση του TikTok Live με seamless αγορά διευκολύνει τρομερά τις παρορμητικές αγορές – είναι σχεδιασμένη να μην σας αφήσει περιθώριο δεύτερης σκέψης. Αυτή η αμεσότητα “είδα-ήθελα-πήρα” είναι ακριβώς ο λόγος που το TikTok Shop σαρώνει στις νεαρές ηλικίες. Το TikTok αξιοποιεί την ψυχολογία του FOMO και των trends: ένα viral trend μπορεί να φέρει εκρηκτικές πωλήσεις μέσα σε μέρες, γιατί οι χρήστες σπεύδουν να πάρουν μέρος πριν “ξεθυμάνει”. Μάλιστα, πολλές μάρκες κυκλοφορούν προϊόντα αποκλειστικά στο TikTok ή περιορισμένης έκδοσης εκεί, ακριβώς για να ενισχύσουν αυτό το αίσθημα επείγοντος (χαρακτηριστικό παράδειγμα η Fenty Beauty που έβγαλε αποκλειστική απόχρωση lip gloss μέσω TikTok Shop και την προμόταρε με φράσεις τύπου “Hurry + snatch it up, available exclusively on #TikTokShop”).
Τι να κάνετε: Όταν βρίσκεστε σε ένα τέτοιο περιβάλλον live πωλήσεων, συνειδητοποιήστε ότι σχεδόν όλα όσα βλέπετε (ρολόγια, “sold count”, hype στο chat) είναι σχεδιασμένα για να σας οδηγήσουν σε γρήγορη αγορά. Προσπαθήστε να κάνετε ένα βήμα πίσω: Ρωτήστε τον εαυτό σας “Το χρειάζομαι πραγματικά ή απλώς παρασύρομαι;”. Αν μια προσφορά φαίνεται πολύ καλή για να είναι αληθινή, πιθανώς δεν είναι μοναδική στιγμή. Μπορεί αύριο το ίδιο προϊόν να πωλείται φθηνότερα χωρίς τυμπανοκρουσίες. Επίσης, έχετε το νου σας: πολλές φορές σε τέτοιες πλατφόρμες, μετά την αγορά ίσως δείτε επιπλέον κόστη (π.χ. μεταφορικά) που δεν ήταν φανερά – ακριβώς γιατί κάνατε βιαστικά checkout. Μην φοβηθείτε να ακυρώσετε την παραγγελία αν νιώσετε ότι σας ξεγέλασαν. Το TikTok Shop προσπαθεί να χτίσει φήμη, οπότε συνήθως θα σεβαστεί αιτήματα ακύρωσης/επιστροφής εντός λογικού χρόνου.
Case 2: Instagram Drops – Hype, exclusivity και το κυνήγι του συλλεκτικού
Ας πάρουμε το σενάριο του Instagram Drop: Μια δημοφιλής μάρκα streetwear ανακοινώνει ότι την επόμενη Παρασκευή στις 12:00 θα ρίξει (drop) μια νέα limited-edition σειρά sneakers. Όλη την εβδομάδα πριν το λανσάρισμα, ανεβάζει posts και Stories με teaser φωτογραφίες, ζητά από followers να χρησιμοποιήσουν hashtag, και – φυσικά – ενεργοποιεί τη λειτουργία Reminder ώστε οι fans να λάβουν ειδοποίηση στο κινητό τους τη στιγμή που θα βγουν τα παπούτσια. Την Παρασκευή 11:59, χιλιάδες άτομα έχουν ήδη ανοίξει την εφαρμογή και περιμένουν. Στις 12:00, το Instagram στέλνει push notification “Το προϊόν Χ τώρα διαθέσιμο!”. Σε λίγα λεπτά, τα περισσότερα μεγέθη εμφανίζονται ως “Sold Out”. Όσοι πρόλαβαν – πρόλαβαν. Όσοι όχι, νιώθουν ότι έχασαν μεγάλη ευκαιρία. Στο μεταξύ, οι μεταπωλητές ήδη πουλάνε το ίδιο sneaker στο eBay σε διπλή τιμή…
Τι βλέπουμε εδώ: Το Instagram Drops αξιοποιεί το combinatorial hype. Δεν είναι απαραίτητα “απάτη” υπό την έννοια ψευδούς πληροφορίας (όντως τα προϊόντα ήταν περιορισμένα), αλλά δημιουργεί τεχνητά συνθήκες που ευνοούν τα dark patterns της σπανιότητας και της βιασύνης. Συγκεκριμένα, επιτρέπει στη μάρκα να συγκεντρώσει τεράστια ζήτηση πριν διατεθεί το προϊόν (μέσω teasers, wishlist κλπ.), να το διαθέσει σε πολύ μικρή ποσότητα ή χρόνο, και να κάνει τους καταναλωτές να αισθανθούν ότι πρέπει οπωσδήποτε να βιαστούν. Είναι ένα “φως πράσινο” περιβάλλον για FOMO – στην ουσία οι πλατφόρμες το προσφέρουν ως εργαλείο marketing. Από πλευράς κανονισμών, αυτό δεν είναι παράνομο καθαυτό (μια μάρκα μπορεί να βγάλει περιορισμένα κομμάτια αν θέλει). Όμως, ως καταναλωτής, καλό είναι να αναγνωρίζετε τον μηχανισμό. Συχνά, τα products που “πέφτουν” σε Drops δεν είναι πραγματικά σπάνια ούτε απαραιτήτως κάτι που δεν θα μπορούσατε να βρείτε παρόμοιο αλλού. Η ατμόσφαιρα απλώς σας κάνει να τα επιθυμείτε περισσότερο. Αν βλέπετε συνέχεια να συμβαίνει αυτό – κάθε εβδομάδα ένα drop, κάθε φορά sold out – αρχίστε να σκέφτεστε: Μήπως με χειραγωγούν να αγοράζω παρορμητικά πράγματα που ούτε χρειάζομαι ούτε ίσως θα αγόραζα αν τα έβρισκα ήρεμα σε ένα κατάστημα;
Επίσης, προσέξτε: μερικές φορές οι πλατφόρμες μπορεί να αφαιρέσουν τη διαθεσιμότητα επίτηδες για να δημιουργήσουν τεχνητό sold-out και μετά από λίγο να επαναφέρουν stock (“αναπάντεχα, βρήκαμε λίγα ακόμη κομμάτια!”). Αυτό θεωρείται ξεκάθαρα παραπλανητικό. Αν το υποψιάζεστε, δοκιμάστε να παρακολουθήσετε: π.χ. αν δείτε ότι ένα προϊόν εμφανίζεται ξανά διαθέσιμο μετά από ώρες/μέρες χωρίς επίσημη ανακοίνωση επανέκδοσης, ίσως είχατε δίκιο.
Στο Instagram, επίσης, να είστε ενήμεροι ότι μετά το drop, κάποιοι ίσως σας προσεγγίσουν με μηνύματα ότι “το πουλάνε από δεύτερο χέρι” (scalpers) – εκεί θέλει προσοχή για απάτες, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. Γενικά, κρατήστε τη λογική σας μπροστά από τον ενθουσιασμό. Αν ένα drop σας ενδιαφέρει τρελά, εντάξει, δοκιμάστε. Αλλά μην αφήνετε το φαινόμενο “όλοι τρέχουν, να τρέξω κι εγώ” να σας παρασύρει να ξοδέψετε σε κάτι που στην πραγματικότητα δεν σας ήταν τόσο απαραίτητο.
Case 3: Live selling σε YouTube/Facebook – το νέο Telemarketing;
Σκεφτείτε μια ζωντανή μετάδοση στο YouTube: Ένας γνωστός tech YouTuber κάνει live review των τελευταίων gadget. Στην οθόνη, δίπλα στο παράθυρο του βίντεο, βλέπετε μια λίστα προϊόντων με τιμές και ένα κουμπάκι “Buy Now”. Καθώς ο δημιουργός μιλάει για το πρώτο gadget, λέει: “Και παιδιά, ειδικά για εσάς έχουμε ένα exclusive 15% off αν το πάρετε από το link εδώ στη μετάδοση!”. Το κοινό στο chat ρωτάει, ενθουσιάζεται. Ο YouTuber ξεκινάει ένα poll ζωντανά: “Ποιο χρώμα σας αρέσει; Μπλε ή κόκκινο;” – το κοινό συμμετέχει, νιώθει μέρος της παρουσίασης. Μετά από λίγα λεπτά λέει: “Βλέπω ήδη πολλοί κάνατε κλικ, λογικά σε λίγο θα εξαντληθεί η προσφορά, μη χάσετε την ευκαιρία.”. Στο Facebook, αντίστοιχα, μια μικρή επιχείρηση ρούχων κάνει live στο Page της: η ιδιοκτήτρια δείχνει φορέματα, και κάθε φορά που δείχνει ένα, πετάγεται στην οθόνη ένα popup με το προϊόν από το Facebook Shop. “Πατήστε πάνω δεξιά για να το αγοράσετε, έχουμε και δωρεάν μεταφορικά για όσους το πάρουν κατά τη διάρκεια του live!” λέει. Κάθε τόσο, εμφανίζονται reactions και σχόλια τύπου “το πήρα!” από άλλους θεατές (ποιος ξέρει αν είναι αυθεντικά ή βαλτοί γνωστοί). Η ροή έχει ρυθμό, ενθουσιασμό και συνεχή παρότρυνση.
Αυτό το σκηνικό μοιάζει πολύ με τις κλασικές τηλεπωλήσεις (“τηλεμάρκετινγκ”) που βλέπαμε στην TV, αλλά σε πιο interactive εκδοχή. Και εδώ εφαρμόζονται πολλά από τα ίδια κόλπα: περιορισμένες προσφορές χρόνου, ειδικές εκπτώσεις “για τους viewers μόνο”, κοινωνική επιβεβαίωση από το chat, κλπ. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι τώρα η αγορά είναι κυριολεκτικά δύο κλικ μακριά. Στην τηλεόραση έπρεπε να πάρεις τηλέφωνο (υπήρχε μια μικρή προσπάθεια που σε έκανε ίσως να φιλτράρεις την παρόρμησή σου). Στο YouTube/Facebook live, απλώς πατάς το κουμπί στην οθόνη και τελείωσε – η πλατφόρμα έχει ήδη την κάρτα σου, η αγορά γίνεται. Αυτό σημαίνει ότι το conversion rate (δηλ. πόσοι θεατές γίνονται αγοραστές) μπορεί να είναι πολύ υψηλότερο.
Οι πλατφόρμες αυτές προωθούν ενεργά το live shopping ως win-win: οι δημιουργοί/πωλητές πουλάνε, οι χρήστες “ψυχαγωγούνται” και ψωνίζουν. Όμως, ως χρήστης, έχε το νου σου: Σε ένα Facebook Live, οι παρουσιαστές μπορεί να λένε ό,τι θέλουν (δεν υπάρχει ίσως ο ίδιος έλεγχος όπως σε μια κανονική διαφήμιση). Αν κάτι ακούγεται υπερβολικό, μην το πιστέψεις επειδή “το λέει live μπροστά μου”. Επίσης, επειδή ακριβώς νιώθεις ότι είσαι παρέα με τον YouTuber ή τον πωλητή, χαλαρώνεις και μειώνεις την κριτική σου ικανότητα – αυτό λέγεται “social trust” bias. Σε τέτοιες στιγμές είσαι πιο ευάλωτος/η να αγοράσεις π.χ. ένα προϊόν κατώτερο, επειδή συμπαθείς αυτόν που το προτείνει. Οι εταιρείες το ξέρουν και γι’ αυτό πληρώνουν τους δημιουργούς για live selling.
Ένα ακόμη θέμα: στο live chat πολλές φορές δεν προλαβαίνεις να δεις ερωτήσεις άλλων για π.χ. πολιτική επιστροφής ή να σκεφτείς αν ο πωλητής είναι αξιόπιστος. Όλα γίνονται γρήγορα. Προσπάθησε, όσο γίνεται, πριν ολοκληρώσεις μια αγορά από live, να ρίξεις μια ματιά στο ιστορικό του πωλητή (reviews, σελίδα, σχόλια χρηστών). Αν είναι γνωστός YouTuber ίσως έχει μια εικόνα να χάσει και θα ‘ναι οκ. Αν είναι τυχαίος στο Facebook, μπορεί μετά να τον ψάχνεις...
Συμπέρασμα case studies: Τα παραπάνω παραδείγματα δείχνουν ότι το social commerce συνδυάζει το ψυχαγωγικό/κοινωνικό στοιχείο με τα εμπορικά κίνητρα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου είναι πολύ εύκολο να παρασυρθούμε. Δεν πρόκειται να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε αυτές τις πλατφόρμες – ούτε χρειάζεται, έχουν και ωραία πράγματα να προσφέρουν. Όμως, είναι χρήσιμο να φοράμε “γυαλιά κριτικής σκέψης” όταν ξαφνικά από το scroll βρίσκουμε τον εαυτό μας στο κατώφλι μιας αγοράς.
Στη συνέχεια, ακολουθεί ένα πρακτικό checklist 10 σημείων για το τι μπορείτε να ελέγχετε, ώστε να αναγνωρίζετε και να αποφεύγετε τα dark patterns και τις παγίδες ως ενημερωμένοι καταναλωτές.
Checklist: 10 τρόποι να αναγνωρίζετε και να αποφεύγετε τα “σκοτεινά” κόλπα
Προσέξτε τα σημάδια τεχνητής έλλειψης: Μην πιστεύετε αυτόματα φράσεις όπως “Μόνο 2 έμειναν!” ή “50 άτομα το βλέπουν τώρα!”. Μπορεί να είναι αληθινές, αλλά αν δεν υπάρχει συγκεκριμένο, επαληθεύσιμο στοιχείο, κρατήστε επιφύλαξη. Δοκιμάστε να κάνετε refresh σελίδα ή να μπείτε αργότερα – αν το μήνυμα εμφανίζεται πανομοιότυπο ή ο αριθμός επαναλαμβάνεται, πιθανότατα πρόκειται για ψεύτικη σπανιότητα. Μην αφήνετε το “λίγα κομμάτια” να σας πανικοβάλει αν δεν είστε 100% σίγουροι ότι ισχύει.
Μην υποκύπτετε σε αντίστροφες μετρήσεις: Τα χρονόμετρα και οι μετρητές χρόνου είναι ίσως η #1 τακτική πίεσης. Όταν δείτε “Η προσφορά λήγει σε Χ χρόνο”, ελέγξτε αν όντως λήγει. Πολλές φορές αν τελειώσει ο χρόνος, η “προσφορά” συνεχίζεται ή το ρολόι απλά ξαναρχίζει. Αυτό σημαίνει ότι ήταν κόλπο. Ο καλύτερος τρόπος να μη σας επηρεάσει είναι ο εξής: Πείτε στον εαυτό σας “ΟΚ, αν τελειώνει τώρα, ας τελειώσει. Θα ζήσω και χωρίς αυτήν.” – δηλαδή, προσπαθήστε να αφαιρέσετε το άγχος του deadline. 9 στις 10, θα δείτε ότι δεν χάθηκε και τίποτα σπουδαίο (ή ότι τελικά η προσφορά μαγικά επανήλθε). Αν πάλι λήξει για τα καλά, σημαίνει πιθανώς ήταν γνήσια περιορισμένη – αλλά τουλάχιστον θα έχετε αγοράσει πράγματα που όντως θέλατε, όχι επειδή σας εκβίασε ένα χρονόμετρο.
Ψάξτε για κρυμμένα κόστη πριν την πληρωμή: Πριν πατήσετε “Ολοκλήρωση αγοράς”, σιγουρευτείτε ότι έχετε δει όλο το κόστος: τιμή προϊόντος + μεταφορικά + φόρους/τέλη αν υπάρχουν. Αν κάπου αυτά δεν εμφανίζονται καθαρά, είναι ύποπτο. Σε social commerce πλατφόρμες που έχουν δικό τους checkout, κοιτάξτε κάθε βήμα για ενδεχόμενο “+x€ shipping” ή άλλα fees. Αν σε μια προσφορά/αγγελία βλέπετε μόνο τιμή προϊόντος, ρωτήστε (στα σχόλια ή DM) αν υπάρχουν πρόσθετα έξοδα. Πολλοί στηρίζονται στην ερώτηση “ε, πόσο να είναι τα μεταφορικά, δεν βαριέσαι” και σας τσοντάρουν γερή χρέωση. Να θυμάστε: το να κρύβουν τέτοια πληροφορικάκια μέχρι τέλους είναι ενδεικτικό πονηριάς. Επιβραβεύστε τους έντιμους πωλητές που τα δείχνουν εξαρχής.
Ελέγξτε πολιτική ακύρωσης/επιστροφής εκ των προτέρων: Πριν αγοράσετε από κάποιον (ιδίως αν δεν είναι καθιερωμένο μεγάλο brand), προσπαθήστε να βρείτε πληροφορίες: “Τι γίνεται αν αλλάξω γνώμη;”. Στις πλατφόρμες social commerce, αν είναι επίσημες (π.χ. Instagram Checkout), θεωρητικά εφαρμόζονται οι τυπικές πολιτικές. Αν όμως αγοράζετε π.χ. μέσω μηνύματος σε Instagram boutique ή σε Facebook Marketplace, ρωτήστε ευθέως: “Μπορώ να το επιστρέψω αν δεν μου κάνει; Πώς;”. Δείτε αν η απάντηση είναι ξεκάθαρη. Αν λάβετε αόριστες ή καθόλου απαντήσεις, σκεφτείτε αν αξίζει το ρίσκο. Επίσης, προσέξτε πρακτικές τύπου “συνδρομή” (subscription) κρυμμένες: π.χ. αγοράζετε κάτι με έκπτωση αλλά στην ουσία γραφτήκατε σε μηνιαίο club. Οι δύσκολες ακυρώσεις είναι από τα πιο εκνευριστικά dark patterns – γι’ αυτό προλάβετε τις, διασφαλίστε ότι ξέρετε την έξοδο πριν μπείτε.
Αμφισβητήστε τις “ζωντανές” ειδοποιήσεις και αριθμούς: Αν ενώ κοιτάτε ένα προϊόν, εμφανίζονται popup “Τώρα το αγόρασε ο Τάδε” ή “Χ άτομα το αγόρασαν σήμερα”, μην το εκλαμβάνετε ως απόδειξη δημοφιλίας. Μπορεί να είναι αληθινό, μπορεί να είναι scripts που τρέχουν. Εσείς χρειάζεται μόνο ένα κριτήριο: Θέλετε το προϊόν ή όχι. Οι άλλοι (ειδικά οι άγνωστοι online άλλοι) ας κάνουν ό,τι θέλουν. Μην αφήνετε την (πιθανώς ψεύτικη) μάζα να σας κατευθύνει. Επίσης, για πρακτικούς λόγους, αν αυτές οι ειδοποιήσεις σας αποσπούν προσοχή, πολλά sites σας επιτρέπουν να τις κλείσετε (ένα “x” ή απενεργοποίηση από τα cookies). Κλείστε τες – θα σκεφτείτε πιο καθαρά χωρίς τον συνεχή θόρυβο.
Διακρίνετε τη διαφήμιση από το γνήσιο περιεχόμενο: Στα social media αυτό είναι κομβικό. Αν βλέπετε έναν influencer να παινεύει ένα προϊόν, ψάξτε στην ανάρτηση για ενδείξεις συνεργασίας: hashtags #ad, #sponsored, #συνεργασία, ή εργαλεία πλατφόρμας όπως “Paid partnership”. Αν δεν δείτε τίποτα, δεν σημαίνει σίγουρα ότι δεν είναι διαφήμιση (μπορεί απλώς να μην το δήλωσαν – κακώς). Προσπαθήστε να ανατρέξετε σε παλιότερο περιεχόμενο του ίδιου: αν ξαφνικά αρχίζει και μιλάει μόνο για Brand Χ, είναι ένδειξη ότι ίσως πληρώνεται από Brand Χ. Σε κάθε περίπτωση, κρατήστε μικρό καλάθι σε υπερβολικά θετικές παρουσιάσεις προϊόντων από πρόσωπα στα social. Ρίξτε μια ματιά στα σχόλια: συχνά άλλοι χρήστες ρωτούν “είναι διαφήμιση;” ή αναφέρουν αν κάτι τους φαίνεται ύποπτο. Θυμηθείτε: Το ότι συμπαθείτε έναν δημιουργό δεν σημαίνει ότι αυτό που πουλάει είναι καλό για εσάς. Ξεχωρίστε την προσωπικότητα από το προϊόν. Και πάντα αναρωτηθείτε: “Μου λύνει κάποιο πρόβλημα ή μου καλύπτει κάποια ανάγκη αυτό που διαφημίζεται ή απλώς φαίνεται κουλ επειδή το είπε ο Χ;”.
Διαβάστε τα “ψιλά γράμματα” (όσο βαρετό κι αν ακούγεται): Ναι, σχεδόν κανείς δεν διαβάζει όρους χρήσης και προϋποθέσεις, όμως αν πρόκειται να ξοδέψετε σημαντικό ποσό, ρίξτε μια ματιά στις βασικές προϋποθέσεις: υπάρχει κάποιος όρος παράδοσης, κάποια δέσμευση; Π.χ. πολλές φορές προσφορές τύπου “Δωρεάν δοκιμή 30 ημερών” συνοδεύονται από όρο ότι μετά γίνεστε συνδρομητής. Ή διαγωνισμοί που απαιτούν να δώσετε στοιχεία τα οποία θα χρησιμοποιηθούν σε marketing. Τα dark patterns συχνά κρύβονται σε περίεργες διατυπώσεις. Αν δείτε διπλή άρνηση (“Δεν επιθυμώ να μην λαμβάνω newsletter”), προσέξτε τι τικάρετε. Αν κάτι σας φαίνεται περίεργο, κάντε μια παύση και διαβάστε το ξανά αργά. Είναι καλύτερα να χάσετε 1 λεπτό εκεί, παρά να κολλήσετε με μια ανεπιθύμητη υπηρεσία επί μήνες.
Μην παρασύρεστε από το “hype” του πλήθους ή της στιγμής: Αυτό είναι γενική συμβουλή ζωής, αλλά πολύ χρήσιμη στο social commerce. Είδατε ένα προϊόν να γίνεται viral; Είδατε όλους στα σχόλια να λένε “τέλειο, πάρτε το”; Ηρεμήστε και σκεφτείτε κριτικά. Υπάρχει περίπτωση πολλοί από αυτούς να είναι bots ή μέρος καμπάνιας. Ή απλώς να υπερβάλλουν. Πάντα ρωτήστε: “Αυτό το προϊόν, θα το αγόραζα αν δεν μου το κοπάναγαν τώρα στα μούτρα;”. Αν η απάντηση είναι όχι, τότε μην το αγοράζετε μόνο και μόνο επειδή είναι trend. Τα trends έρχονται και φεύγουν∙ η δική σας κάρτα όμως θα έχει χρεωθεί. Επίσης, προσοχή στα giveaway scams που υπόσχονται δώρα αν αγοράσετε κάτι ή αν κάνετε share. Αν δεν πρόκειται για επίσημη ενέργεια από γνωστή εταιρεία, να είστε δύσπιστοι – πολλοί χρησιμοποιούν το FOMO του διαγωνισμού για να σας κάνουν να δώσετε στοιχεία ή να προβείτε σε αγορά-“λαχείο” που πιθανώς είναι άχρηστη.
Επιλέξτε πλατφόρμες/πωλητές με διαφάνεια και καλό ιστορικό: Ένας πρακτικός τρόπος να μειώσετε την έκθεσή σας σε dark patterns είναι να ψωνίζετε από μέρη που εμπιστεύεστε. Μεγάλα e-commerce sites ή official shops σε social πλατφόρμες τείνουν να υπακούουν περισσότερο στους κανόνες (υπό τον φόβο ρυθμιστών) και προσφέρουν εργαλεία προστασίας (π.χ. κουμπί “Αναφορά προβλήματος”, buyer protection προγράμματα, κλπ.). Αντίθετα, ένας άγνωστος πωλητής που εμφανίστηκε μόνο σε ένα TikTok live, μπορεί εύκολα να χρησιμοποιήσει παραπλανητικά κόλπα και μετά να εξαφανιστεί. Διαβάστε αξιολογήσεις (reviews) αν υπάρχουν, τόσο για το προϊόν όσο και για τον πωλητή. Αν πολλοί αναφέρουν π.χ. “το προϊόν ήταν διαφορετικό από αυτό που διαφημίστηκε” ή “δεν μπορούσα να ακυρώσω”, λάβτε το σοβαρά υπόψη. Πλατφόρμες όπως το Facebook Marketplace έχουν και ομάδες καταναλωτών όπου συζητούνται εμπειρίες – μια αναζήτηση εκεί μπορεί να σας ανοίξει τα μάτια για συστηματικές πρακτικές κάποιου.
Γνωρίστε τα δικαιώματά σας και μην διστάζετε να κάνετε καταγγελία: Ως καταναλωτής, έχετε δικαιώματα. Στην ΕΕ, έχετε δικαίωμα υπαναχώρησης εντός 14 ημερών για online αγορές χωρίς αιτιολόγηση. Έχετε δικαίωμα σε αληθείς και πλήρεις πληροφορίες πριν την αγορά (βάσει Οδηγίας για αθέμιτες εμπορικές πρακτικές). Στις ΗΠΑ, πρακτικές που σας εξαπατούν εμπίπτουν στις αρμοδιότητες της FTC και CFPB. Αν πέσετε θύμα κάποιου κραυγαλέου dark pattern, αναφέρετέ το: Στην Ευρώπη μπορείτε να απευθυνθείτε σε οργανώσεις καταναλωτών ή τις αρμόδιες αρχές καταναλωτή της χώρας σας. Στις ΗΠΑ, η FTC έχει ιστότοπο reportfraud.ftc.gov για καταγγελίες. Ακόμα και στις ίδιες τις πλατφόρμες social media, συνήθως υπάρχει κουμπί “Report Ad” ή “Report Post” – χρησιμοποιήστε το αν μια διαφήμιση είναι ψευδής ή κρύβει πληροφορίες. Όσο περισσότερο feedback δίνουμε, τόσο πιο πολύ πιέζονται οι πλατφόρμες να ρυθμίσουν τους πωλητές τους. Και φυσικά, ενημερώστε και τους γύρω σας: αν εντοπίσατε μια νέα κομπίνα (π.χ. ένα app που τραβάει λεφτά κάθε μήνα χωρίς να το καταλάβετε), πείτε το σε φίλους, ή στα social media. Η συλλογική ενημέρωση είναι ίσως το πιο δυνατό μας όπλο έναντι των σκοτεινών πρακτικών.
Επίλογος: Προστατεύοντας τον εαυτό μας σε έναν social κόσμο αγορών
Το social commerce ήρθε για να μείνει, κάνοντας το shopping πιο διαδραστικό και κοινωνικό. Αυτό φέρνει τεράστια οφέλη (ευκολία, ανακάλυψη νέων προϊόντων, ψυχαγωγία) αλλά και νέες προκλήσεις για εμάς ως καταναλωτές. Οι πλατφόρμες και οι έμποροι, στον αγώνα τους να αυξήσουν τις πωλήσεις, δεν διστάζουν να χρησιμοποιούν πρακτικές που αγγίζουν τα όρια του ηθικού και νόμιμου. Από ψεύτικα χρονόμετρα έως δυσνόητα κουμπιά ακύρωσης, τα dark patterns μπορεί να κρύβονται πίσω από κάθε γωνία της οθόνης μας.
Το θετικό είναι ότι τόσο η νομοθεσία αρχίζει να εντοπίζει αυτές τις πρακτικές, όσο και οι ίδιοι οι χρήστες γίνονται πιο ενημερωμένοι. Με οδηγούς σαν κι αυτόν, ελπίζουμε να συμβάλλουμε στην ευαισθητοποίηση. Κάθε φορά που αναγνωρίζετε ένα τέτοιο κόλπο και το αποφεύγετε, κερδίζετε εσείς (χρήματα, χρόνο, αξιοπρέπεια) και στέλνετε μήνυμα στην αγορά ότι οι καταναλωτές δεν είναι εύκολα θύματα.
Θυμηθείτε: το πιο δυνατό εργαλείο απέναντι στα dark patterns είναι η κοινή λογική και η ψυχραιμία. Κάντε παύση, σκεφτείτε, ελέγξτε. Το social media περιβάλλον μπορεί να είναι θορυβώδες και γεμάτο ερεθίσματα, αλλά εσείς μπορείτε να βάλετε τα δικά σας φίλτρα.
Συνεχίστε να απολαμβάνετε τα social media και τις αγορές σας, απλά οπλιστείτε με γνώση. Έτσι, θα απολαμβάνετε τα πλεονεκτήματα του social commerce μένοντας ασφαλείς από τις παγίδες του. Και αν κάποιος προσπαθήσει να σας “τυλίξει” ψηφιακά, θα το καταλάβετε πριν τους δώσετε την ευκαιρία. Καλά και ασφαλή ψώνια!
Πηγές & Πληροφορίες: Οι παραπάνω πληροφορίες βασίστηκαν σε ευρήματα έρευνων και αναφορών από αξιόπιστες πηγές: την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (έλεγχοι dark patterns 2022), την Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου των ΗΠΑ (FTC) και το Consumer Financial Protection Bureau (CFPB), καθώς και σε άρθρα αναγνωρισμένων μέσων (Wired) και την πλατφόρμα ενημέρωσης για απατηλά μοτίβα Deceptive Design. Οι κανόνες προστασίας καταναλωτή εξελίσσονται συνεχώς για να καλύψουν αυτές τις πρακτικές, όμως το πρώτο βήμα είναι πάντα η ενημέρωση του ίδιου του καταναλωτή. Διαβάστε περισσότερα στις επίσημες οδηγίες της ΕΕ ή των εθνικών αρχών σας, και δείτε παραδείγματα dark patterns στο deceptive.design (πρώην darkpatterns.org) για να εκπαιδεύσετε το μάτι σας. Επιπλέον, πλατφόρμες όπως η Deceptive Patterns (Hall of Shame) παρουσιάζουν εταιρείες που τιμωρήθηκαν για τέτοιες πρακτικές – αξίζει να ρίξετε μια ματιά, μπορεί να εκπλαγείτε από το ποιες διάσημες εταιρείες συμπεριλαμβάνονται.
Με γνώση και προσοχή, μπορούμε όλοι να απολαμβάνουμε το online shopping χωρίς να πέφτουμε θύματα των σκοτεινών πλευρών του. Στο κάτω-κάτω, το shopping πρέπει να είναι χαρά, όχι παγίδα. Καλές αγορές – και πάντα σε εγρήγορση!